Unieke conformiteit

Met deze unieke schoenen hoor ik er helemaal bij!” aldus mijn nichtje van elf over haar nieuwe roze Vans. Had ze geweten wat een paradox was, dan had ze mijn glimlach wellicht anders geïnterpreteerd. Wat ze nu ziet is een goedkeurende lach van haar grote neef. De focus verlegt ze echter snel weer naar haar roze Vans en ze trekt ze vol overgave aan. Hierbij niet wetende dat ik de volgende dag deze blog zou gaan schrijven.

Wanneer we het hebben over ‘er helemaal bij horen’, ontkom ik niet aan het baanbrekende onderzoek van Solomon Asch. Tijdens zijn eerste Joods Paasfeest zag kleine Solomon hoe zijn oma een extra glas wijn op tafel zette. Toen Solomon vroeg wie dat glas zou opdrinken, antwoordde zijn opa dat dit glas was bestemd voor de profeet Elijah. Geprimed door zijn omgeving was Solomon ervan overtuigd dat het glas aan het eind van de avond leger was. De profeet Elijah was aangeschoven. Toen kleine Solomon grote Asch werd, concludeerde Asch dat de profeet Elijah niets anders was dan sociale druk. In zijn conformiteitsexperiment moesten proefpersonen beoordelen welk lijntje (A, B of C) overeen kwam met een ander lijntje (zie afbeelding). Een op het oog makkelijke opdracht, getuige ook dat de controlegroep 98% van de lijntjes goed had beoordeeld. De makkelijke opdracht werd echter aanzienlijk moeilijker wanneer zes acteurs eerst bewust het foute antwoord gaven. Slechts de helft van de proefpersonen kon in deze situatie het juiste lijntje aanduiden.

Conformiteit naar sociale druk
Belangrijk bij het experiment van Asch is dat de respondenten niet onderhevig waren aan een duidelijke druk, er bestond tevens geen beloning voor samenwerking en er evenmin werd er een straf opgelegd bij een afwijkende mening. Oftewel: de respondenten conformeerden volledig vrijwillig (nieuwsgierig naar waar mensen tot in staat zijn wanneer ze wél worden aangezet tot bepaald gedrag? Zoek op Wikipedia of YouTube naar het Milgram experiment). We weten inmiddels dat mensen zich conformeren, omdat ze enerzijds daadwerkelijk overtuigd zijn van het gelijk van de groep en anderzijds correct willen zijn en geaccepteerd willen worden.

Sociale identiteitstheorie
Alhoewel conformiteit op grote schaal van invloed is (zo is bijvoorbeeld culturele opvoeding de grootste voorspeller van het geloof), vraag ik mij af waarom mijn nichtje haar wil onderscheiden om erbij te horen. Ik denk dat het antwoord ligt in de piramide van Maslow. Alhoewel enigszins achterhaald, is de theorie voor deze probleemstelling een nuttig handvat. We leven in een tijd waarin we (de Westerse wereld) over het algemeen mogen stellen dat we ons in de onderste drie behoeften kunnen bevredigen. Belangrijker wordt daarom de behoefte naar waardering en erkenning en de behoefte tot zelfontplooiing. In beide behoeften speelt de sociale identiteitstheorie (Tajfel & Turner 1979; 1986) een cruciale rol. De sociale identiteitstheorie stelt dat mensen hun zelfbeeld niet alleen baseren op hun persoonlijke karakteristieken en prestaties (de persoonlijke identiteit), maar ook op evaluaties en karakteristieken van de groepen waarvan ze lid zijn (de sociale identiteit). Waar vroeger een lidmaatschap van de plaatselijke voetbalvereniging volstond, gaan we in de globaliserende wereld op zoek naar een mix van groepen. Men streeft een unieke sociale identiteit na.

Samen uniek zijnconformiteit
Merken spelen hier handig op in door brand endorsement na te streven.Merken zijn onderdeel geworden van de sociale identiteit van het individu. Waar de sociale identiteit van mijn oma 70 jaar geleden ‘de dochter van de slager’ was, is dat van haar kleindochter die van hockeyster, Justin Bieber fan en aanhanger van (roze) Vans. Maar maakt dit mijn nichtje unieker dan mijn oma? Ik denk het niet. Uiteindelijk zitten we allemaal gevangen in een vicieuze cirkel. Mijn nichtje kan nog zoveel groepen toevoegen aan haar sociale identiteit, uiteindelijk vormt zich alsnog de generaliserende identiteit van een hockey-meisje. Waarom?

Dit artikel is geschreven door Marten van der Leest en mede mogelijk gemaakt door www.informaatie.nl

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.